BEZSKUTECZNOŚĆ CZYNNOŚCI UPADŁEGO

Bezskuteczność czynności prawnych to instytucja, która ma na celu ochronę masy upadłości przed czynnościami dokonanymi przez upadłego przed ogłoszeniem upadłości, które mogły uszczuplić jej przyszłą substancję. W praktyce często się zdarza, że dłużnik przewidując grożącą mu upadłość dokonuje różnych niekorzystnych rozporządzeń składnikami swojego majątku, co w konsekwencji może udaremnić albo ograniczyć zaspokojenie jego wierzycieli. 

Bezskuteczność niektórych czynności upadłego jest jedną z wielu konsekwencji ogłoszenia upadłości dłużnika, bez względu na tryb wszczętego postępowania upadłościowego.
Od konstrukcji bezskuteczności czynności upadłego należy odróżnić konstrukcję nieważności czynności prawnej z uwagi na:
  1. sprzeczność czynności z prawem (ustawą),
  2. cel czynności jakim jest obejście prawa (ustawy),
  3. sprzeczność czynności z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1 i 2 k.c.).
Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (tekst jednolity: Dz.U. z 2019 r. poz. 498, dalej: p.u.)  zawiera następujące rozróżnienie czynności bezskutecznych względem masy upadłości:
  1. czynności bezskuteczne z mocy samego prawa (ipso iure);
  2. czynności bezskuteczne z mocy uznania ich za takie przez sędziego komisarza działającego na wniosek, a w niektórych przypadkach także z urzędu;
  3. czynności bezskuteczne w wyniku ich zaskarżenia do sądu, z mocy – konstytutywnego – orzeczenia sądu w procesie.

Ad. 1 Czynności bezskuteczne z mocy samego prawa

Art. 127 p.u.
1. Bezskuteczne w stosunku do masy upadłości są czynności prawne dokonane przez upadłego w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, którymi rozporządził on swoim majątkiem, jeżeli dokonane zostały nieodpłatnie albo odpłatnie, ale wartość świadczenia upadłego przewyższa w rażącym stopniu wartość świadczenia otrzymanego przez upadłego lub zastrzeżonego dla upadłego lub dla osoby trzeciej.
2. Przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio do ugody sądowej, uznania powództwa i zrzeczenia się roszczenia.
3. Bezskuteczne są również zabezpieczenie i zapłata długu niewymagalnego dokonane przez upadłego w ciągu sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Jednak ten, kto otrzymał zapłatę lub zabezpieczenie, może w drodze powództwa lub zarzutu żądać uznania tych czynności za skuteczne, jeżeli w czasie ich dokonania nie wiedział o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości.
4. Przepisów ust. 1-3 nie stosuje się do zabezpieczeń ustanowionych przed dniem ogłoszenia upadłości w związku z terminowymi operacjami finansowymi, pożyczkami instrumentów finansowych lub sprzedażą instrumentów finansowych ze zobowiązaniem do ich odkupu, o których mowa w art. 85 ust. 1.

Bezskuteczność czynności prawnych może mieć miejsce z mocy samego prawa. W takim wypadku nie jest potrzebne wydanie konstytutywnego orzeczenia sądu o bezskuteczności czynności upadłego. Fakt bezskuteczności czynności prawnej mający miejsce ex lege może być natomiast przesłanką orzekania w sprawie o zasądzenie świadczenia czy w sprawie o wydanie.do czasu ogłoszenia upadłości dłużnika czynność prawna jest ważna i skuteczna. Z chwilą ogłoszenia upadłości, o ile przysporzenie w oparciu o tę czynność prawną już nastąpiło, to na podstawie art. 134 p.u. następuje niejako „odwrócenie” skutków bezskutecznej czynności.

Bezskuteczne w stosunku do masy upadłości są czynności prawne dokonane przez upadłego, o ile spełniają łącznie trzy  przesłanki.

Pierwszą przesłanką bezskuteczności czynności upadłego jest dokonanie jej w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

Drugą przesłanką jest rozporządzenie przez upadłego jego “majątkiem”. Jednakże przedmiotem czynności upadłego będzie zazwyczaj nie tyle jego majątek, co poszczególny składnik majątkowy.

Trzecią przesłanką jest dokonanie czynności nieodpłatnie albo odpłatnie, ale w taki sposób, iż wartość świadczenia upadłego przewyższa w rażącym stopniu wartość świadczenia otrzymanego przez upadłego lub zastrzeżonego dla upadłego lub dla osoby trzeciej. Czynnością prawną nieodpłatną jest taka czynność, na skutek której upadły dokonał na rzecz drugiej strony przysporzenia, nie otrzymując w zamian korzyści majątkowej stanowiącej ekwiwalent tego przysporzenia.  Czynnością o charakterze nieodpłatnym jest np. darowizna. Bezskuteczne są również czynności częściowo odpłatne, ale w wyniku których istnieje znaczna dysproporcja pomiędzy wzajemnymi świadczeniami.

Ad. 2 Czynności bezskuteczne z mocy uznania ich za takie przez sędziego komisarza

Art. 128 p.u.
1. Sędzia-komisarz z urzędu albo na wniosek syndyka uzna za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości odpłatną czynność prawną dokonaną przez upadłego w terminie sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości z małżonkiem, krewnym lub powinowatym w linii prostej, krewnym lub powinowatym w linii bocznej do drugiego stopnia włącznie, z osobą pozostającą z upadłym w faktycznym związku, prowadzącą z nim wspólnie gospodarstwo domowe albo z przysposobionym lub przysposabiającym, chyba że druga strona czynności wykaże, że nie doszło do pokrzywdzenia wierzycieli. Na postanowienie sędziego-komisarza przysługuje zażalenie.
1a. Do czynności upadłego, dokonanych ze spółką, w której upadły jest członkiem zarządu, jedynym wspólnikiem lub akcjonariuszem, oraz ze spółkami, w których osoby wymienione w ust. 1 są członkami zarządu lub jedynymi wspólnikami lub akcjonariuszami, przepis ust. 1 stosuje się.
2. Przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio do czynności upadłego, będącego spółką lub osobą prawną, dokonanej z jej wspólnikami, ich reprezentantami lub ich małżonkami, jak również ze spółkami powiązanymi, ich wspólnikami, reprezentantami lub małżonkami tych osób.
3. Do czynności upadłego będącego spółką, których dokonał z inną spółką, jeżeli jedna z nich była spółką dominującą, a także jeżeli ta sama spółka jest spółką dominującą w stosunku do upadłego i drugiej strony czynności, przepis ust. 1 stosuje się.
Niektóre czynności upadłego mogą zostać uznane za bezskuteczne na mocy orzeczenia (postanowienia) sędziego-komisarza. Czynności prawne odpłatne dokonane przez upadłego z osobami, z którymi łączy go stosunek szczególnego rodzaju, powinny zostać uznane przez sędziego-komisarza za bezskuteczne względem masy upadłości, jeżeli dokonano je w terminie 6 miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Ma tu znaczenie treść czynności, tj. jeśli nie prowadzi ona do pokrzywdzenia upadłego, czyli jest ekwiwalentna albo bardziej korzystna dla upadłego, druga strona czynności może wykazać, że nie doszło do pokrzywdzenia wierzycieli i w takim wypadku sędzia-komisarz nie stwierdzi jej bezskuteczności.
W stosunku do upadłego będącego osobą fizyczną za osoby mu bliskie ustawa uważa: małżonka, krewnych w linii prostej (dziecko, wnuk, prawnuk oraz rodzice, dziadkowie itd.), powinowatych w linii prostej (dziecko, wnuk, prawnuk małżonka oraz rodzice, dziadkowie małżonka), krewni w linii bocznej do drugiego stopnia włącznie (brat, siostra, także przyrodni, dzieci rodzeństwa, rodzeństwo rodziców) powinowaci do drugiego stopnia linii bocznej (brat i siostra małżonka, rodzeństwo rodziców małżonka, małżonkowie rodzeństwa), a także przysposobionego i przysposabiającego jak również osobę pozostającą z upadłym w faktycznym związku oraz o osobę wspólnie z nim prowadzącą gospodarstwo domowe (wobec braku odmiennego zastrzeżenia – niezależnie od płci tej osoby).
Do czynności upadłego, dokonanych ze spółką, w której upadły jest członkiem zarządu, jedynym wspólnikiem lub akcjonariuszem, oraz ze spółkami, w których osoby wymienione w art. 128 ust. 1 p.u. są członkami zarządu lub jedynymi wspólnikami lub akcjonariuszami, przepis art. 128 ust. 1 stosuje się.
W stosunku do upadłego będącego osobą prawną lub spółką za osoby bliskie uważa się:
1) wspólników spółki (jawnej, partnerskiej, komandytowej, komandytowo-akcyjnej, z ograniczoną odpowiedzialnością), ale już nie akcjonariuszy;
2) reprezentantów spółki lub osoby prawnej (osoby uprawnione do reprezentacji na zewnątrz, czyli członkowie zarządu, ale już nie rady nadzorczej czy komisji rewizyjnej);
3) małżonków wspólników i reprezentantów;
4) spółki powiązane (związane stosunkiem dominacji);
5) wspólników spółek powiązanych (związanych stosunkiem dominacji);
6) reprezentantów spółek powiązanych (związanych stosunkiem dominacji);
7) małżonków wspólników i reprezentantów spółek powiązanych (związanych stosunkiem dominacji).

Ad. 3 Czynności bezskuteczne z mocy z mocy konstytutywnego wyroku sądu

Bezskuteczność czynności upadłego może mieć miejsce z mocy konstytutywnego orzeczenia (wyroku) sądu zapadłego po przeprowadzeniu procesu cywilnego.

Art. 131 p.u.

W sprawach nieuregulowanych przepisami art. 127-130a do zaskarżenia czynności prawnych upadłego, dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli, przepisy art. 132-134 oraz przepisy Kodeksu cywilnego o ochronie wierzyciela w przypadku niewypłacalności dłużnika stosuje się odpowiednio.

Czynność prawna upadłego, o ile nie jest bezskuteczna na podstawie przepisów prawa upadłościowego może zostać uznana za bezskuteczną wobec masy w oparciu o przepisy Kodeksu cywilnego.

W związku z wejściem w życie Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych, dalej RODO) informuję Panią/Pana o tym, w jaki sposób Kancelaria Adwokacka Adwokat Michał Świąder przetwarza Pani/Pana dane osobowe:

  1. Administratorem Pani/Pana danych osobowych jest Kancelaria Adwokacka Adwokat Michał Świąder z siedzibą w Łodzi (ul. Mikołaja Kopernika 72 lok. 171, 90 - 553 Łódź, NIP: 7272638950).
  2. Przetwarzamy Pani/Pana dane osobowe wyłącznie w celu: wykonania umowy; podjęcia działań na żądanie osoby, której dane dotyczą; odpowiedzi na zapytania otrzymane za pośrednictwem formularza kontaktowego bądź drogą e-mailową; wypełnienia obowiązku prawnego ciążącego na administratorze.
  3. Pani/Pana dane osobowe będą przetwarzane nie dłużej, niż jest to konieczne do wykonania umowy, wykonania zleconej czynności i udzielenia odpowiedzi na zapytania, a po tym czasie mogą być przetwarzane przez okres przedawnienia ewentualnych roszczeń.
  4. Podanie przez Panią/Pana danych osobowych jest dobrowolne, ale konieczne do realizacji umowy, do wykonania zleconego zadania i do odpowiedzi na zapytania. W przypadkach, kiedy podanie Pani/Pana danych jest dobrowolne, odmowa ich podania może uniemożliwić realizację Pani/Pana żądania bądź zawarcie umowy.
  5. Ma Pani/Pan prawo do żądania dostępu do swoich danych osobowych, ich sprostowania, usunięcia lub ograniczenia przetwarzania, prawo wniesienia sprzeciwu wobec przetwarzania, a także prawo do przenoszenia swoich danych oraz wniesienia skargi do organu nadzorczego.
  6. Administrator przekazuje dane osobowe jedynie organom uprawnionym do uzyskania takich informacji na podstawie obowiązującego prawa, pomiotom współpracującym z administratorem i ich podwykonawcom.
  7. W przypadkach, w których przetwarzanie Pani/Pana danych osobowych odbywa się na podstawie art. 6 ust. 1 lit. a) RODO, tj. na podstawie Pani/Pana zgody na przetwarzanie danych osobowych, przysługuje Pani/Panu prawo do cofnięcia tej zgody w dowolnym momencie, bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem.