WZGLĘDY SŁUSZNOŚCI I WZGLĘDY HUMANITARNE

Art. 4914 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe, tj. z dnia 5 lutego 2015 r. (Dz.U. z 2015 r. poz. 233), dalej: p.u.

1. Sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli dłużnik doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa.
2. Sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli w okresie dziesięciu lat przed dniem zgłoszenia wniosku:
1) w stosunku do dłużnika prowadzono postępowanie upadłościowe według przepisów tytułu niniejszego, jeżeli postępowanie to zostało umorzone z innych przyczyn niż na wniosek dłużnika,
2) ustalony dla dłużnika plan spłaty wierzycieli uchylono na podstawie przepisu art. 49120,
3) dłużnik, mając taki obowiązek, wbrew przepisom ustawy nie zgłosił w terminie wniosku o ogłoszenie upadłości,
4) czynność prawna dłużnika została prawomocnie uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli
– chyba że przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.
3. Sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli w okresie dziesięciu lat przed dniem zgłoszenia wniosku w stosunku do dłużnika prowadzono postępowanie upadłościowe, w którym umorzono całość lub część jego zobowiązań, chyba że do niewypłacalności dłużnika lub zwiększenia jej stopnia doszło pomimo dochowania przez dłużnika należytej staranności lub przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.
4. Sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli dane podane przez dłużnika we wniosku są niezgodne z prawdą lub niezupełne, chyba że niezgodność lub niezupełność nie są istotne lub przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.
5. Do wniosku o ogłoszenie upadłości złożonego przez wierzyciela ust. 2-4 nie stosuje się.

Art. 49110 p.u.

1. Sąd umarza postępowanie na wniosek upadłego.
2. Jeżeli upadły nie wskaże lub nie wyda syndykowi całego majątku, niezbędnych dokumentów lub w inny sposób nie wykonuje ciążących na nim obowiązków, sąd, z urzędu albo na wniosek syndyka lub wierzyciela, po wysłuchaniu upadłego, syndyka, a w razie potrzeby także wierzycieli, umarza postępowanie, chyba że uchybienie przez upadłego ciążącym na nim obowiązkom nie jest istotne lub przeprowadzenie postępowania jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.
3. Przepis ust. 2 stosuje się odpowiednio w przypadku, gdy podstawa do oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości ujawni się po ogłoszeniu upadłości.
4. Na postanowienie w przedmiocie umorzenia postępowania przysługuje zażalenie.
5. Do postępowania wszczętego na wniosek wierzyciela przepisów ust. 1-3 nie stosuje się.

Art. 49120 p.u.

1. W razie niewykonywania przez upadłego obowiązków określonych w planie spłaty wierzycieli sąd z urzędu albo na wniosek wierzyciela, po wysłuchaniu upadłego i wierzycieli objętych planem spłaty wierzycieli, uchyla plan spłaty wierzycieli, chyba że uchybienie obowiązkom jest nieznaczne lub dalsze wykonywanie planu spłaty wierzycieli jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi. Na postanowienie przysługuje zażalenie.
2. Przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio, gdy upadły:
1)nie złożył w terminie sprawozdania z wykonania planu spłaty wierzycieli zgodnie z art. 49118 ust. 3;
2)w sprawozdaniu z wykonania planu spłaty wierzycieli zataił osiągnięte przychody lub nabyte składniki majątkowe, o których mowa w art. 49118 ust. 3;
3)dokonał czynności prawnej, o której mowa w art. 49118 ust. 1, bez uzyskania zgody sądu albo czynność ta nie została przez sąd zatwierdzona;
4)ukrywał majątek lub czynność prawna upadłego została prawomocnie uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli.
3. W razie uchylenia pla nu spłaty wierzycieli zobowiązania upadłego nie podlegają umorzeniu.
Pojęcia względów (zasad) słuszności i względów humanitarnych są nieostre i niezdefiniowane w przepisach ustawy upadłościowej (p.u.).To niedookreślenie wymienionych wyżej pojęć stanowi swoistą furtkę dla dużej swobody przy ocenianiu różnych stanów faktycznych. Daje także możliwość szerokiej argumentacji zasadności oddłużenia osób względem których zachodzi przesłanka negatywna uzasadniająca oddalenie wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej. 
Pojęcie względów (zasad) słuszności jest zbliżone do utrwalonego w orzecznictwie i doktrynie pojęcia “zasad współżycia społecznego”, z tą różnicą, że nie musi ono być aż tak mocno osadzone w ogólnie przyjętych, utrwalonych w społeczeństwie normach postępowania.
Do oceny, czy zachodzą względy słuszności konieczne jest zbadanie okoliczności związanych z konkretną sytuacją, życiem dłużnika, jego otoczeniem, środowiskiem, dotychczasowym postępowaniem. Jeżeli dłużnik/upadły powołuje się na nie we wniosku bądź wo toku właściwego postępowania upadłościowego, sąd każdorazowo ma obowiązek dokonać ich wykładni i odnieść do twierdzeń dłużnika. 
W przypadku przesłanki negatywnej określonej w przepisie  4914 ust. 2 pkt. 3 p.u. względy słuszności mogą uzasadniać ogłoszenie upadłości jeśli dłużnik w okresie poprzedzającym złożenie wniosku o upadłość konsumencką np. podejmował próby zrestrukturyzowania zadłużenia albo podjął działania mające na celu zabezpieczenie majątku celem ochrony interesów swoich wierzycieli. Niewątpliwie względy słuszności będą przemawiały za ogłoszeniem upadłości osób pozostających na tzw. samozatrudnieniu. Powyższa klauzulę można także z pewną dozą ostrożności stosować względem przedsiębiorców, którzy faktycznie nie wykonywali działalności gospodarczej, a zamiast tego firmowały faktyczne jej prowadzenie przez inne osoby. 
Jeśli zaś chodzi o przyczyny umorzenia już wszczętego postępowania upadłościowego to może się np. okazać, że pomimo istotnego niedopełnienia obowiązków spowodowanego np. zaburzeniami psychicznymi upadłego (np. depresją), nieporadnością umysłową, nieuleczalną chorobą, uzasadnione jest dalsze prowadzenie postępowania upadłościowego z uwagi na względy słuszności lub względy humanitarne. Zakresy pojęć “względy słuszności” i “względy humanitarne” mogą się bowiem niejednokrotnie krzyżować.
Względy humanitarne należy odczytywać w kontekście poszanowania godności człowieka. Ustawodawca uznał, że w określonych sytuacjach odmowa wszczęcia postępowania upadłościowego/umorzenie wszczętego już postępowania/uchylenie planu spłaty może naruszać godność ludzką. Do względów humanitarnych możemy zaliczyć m.in.: chorobę dłużnika (upadłego) albo jego niepełnosprawność, konieczność podjęcia lub kontynuowania leczenia, konieczność utrzymania wielodzietnej rodziny, bezdomność. Generalnie rzecz ujmując względy humanitarne będą miały miejsce wtedy, gdy stopień ubóstwa dłużnika/upadłego jest poniżej społecznie akceptowanego poziomu.
Na zakończenie należy poczynić jeszcze jedną istotną uwagę. Jeśli dłużnik doprowadził do swojej niewypłacalności umyślnie albo wskutek rażącego niedbalstwa to powołanie się na względy słuszności czy zasady humanitaryzmu na nie wiele się zda. Ustawodawca nie przewidział możliwości powołania się przez dłużnika na te klauzulę egzoneracyjne, gdy można mu postawić zarzut zawinienia. Stany faktyczne, gdzie dłużnik umyślnie doprowadził do niewypłacalności będą występowały względnie rzadko. Najbardziej jaskrawy przykład to  wyłudzenie kredytu i późniejsze niespłacanie zadłużenia. Natomiast rażące niedbalstwo w prowadzeniu swoich spraw to najczęstsza przyczyna oddalenia wniosku o upadłość konsumencka. W takich przypadkach jedynym ratunkiem jest próba wykazania, że dłużnik nie miał możliwości kierowania swoim postępowaniem np. na skutek choroby psychicznej czy patologicznego uzależnienia od chociażby gier hazardowych. W Ministerstwie Sprawiedliwości trwają obecnie prace nad zliberalizowaniem przesłanek ogłoszenia upadłości konsumenckiej. Jedną z propozycji legislacyjnych jest rozszerzenie zakresu oddziaływania przesłanki słuszności i humanitaryzmu także do negatywnej przesłanki zawinienia.