PRZYCZYNY ODDALENIA WNIOSKU O UPADŁOŚĆ KONSUMENCKĄ

PRZESŁANKA WINY

Pierwszą z przesłanek oddalenia wniosku o ogłoszenia upadłości konsumenckiej jest wprowadzenie się przez dłużnika w stan niewypłacalności lub też istotne zwiększenie jej stopnia, jeśli da mu się przypisać winę umyślną, a przynajmniej rażące niedbalstwo. Umyślność w rozumieniu art. 4914 ust. 1 p.u. oznacza objęcie przez dłużnika zamiarem doprowadzenia do niewypłacalności albo jej pogłębienia, a nie sam fakt umyślnego dokonania czynności, które ostatecznie do niewypłacalności doprowadziły. Umyślne zaciągnięcie zobowiązań w sytuacji, gdy zamiarem dłużnika nie było doprowadzenie do niewypłacalności, nie będzie oznaczało zawinionego wywołania stanu niewypłacalności. Winę umyślną będzie można przypisać dłużnikowi, gdy zaciągnie kilka kredytów, wiedząc, że za chwilę straci źródło dochodu, a uzyskane w ten sposób środki przeniesie na osoby trzecie lub roztrwoni, a następnie złożył wniosek oddłużeniowy. Rażące niedbalstwo polega natomiast na niedołożeniu należytej staranności wymaganej w danych okolicznościach. Jedynie niedbalstwo i to tylko jego rażące przypadki, stanowi negatywnie ocenianą przez prawo upadłościowe postać winy nieumyślnej. Oddalenie wniosku powinno więc nastąpić, gdy dłużnik, rozsądnie oceniając sytuację, powinien był wiedzieć, że jego zachowanie będzie prowadziło do niewypłacalności lub jej nasilenia. Przykładowo więc rażące niedbalstwo będzie miało miejsce wtedy, gdy dłużnik zaciąga kredyty znacznie przekraczające w chwili ich udzielania jego możliwości zarobkowe, w sytuacji braku perspektyw na poprawę aktualnej sytuacji. Wedle bowiem rozsądnej oceny winien liczyć się z tym, że w najbliższym czasie – bez dodatkowego zadłużenia – nie będzie w stanie obsłużyć swojego długu. Ogólnie rzecz ujmując winę można przypisać dłużnikowi o ile miał on dostateczny stopień rozeznania oraz dostateczną swobodę kierowania swym postępowaniem. Okolicznością wyłączającą winę będzie zatem stan niepoczytalności o ile wynika on z przyczyny wewnętrznej i całkowicie wyłącza świadome lub swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli oraz ma charakter trwały. Stan wyłączający świadome podejmowanie decyzji może być  konsekwencją choroby w postaci chociażby patologicznego uzależnienia od gier hazardowych. Nie stanowi podstawy do oddalenia wniosku o ogłoszenia upadłości sytuacja, w której dłużnikowi nie można przypisać winy ani okoliczności, gdzie można mu zarzucić jedynie lekkomyślność. Nie powinno więc stanowić przeszkody zachowanie niewypłacalnego dłużnika, które cechowało przekonanie, że zdoła on uniknąć powstania lub pogłębienia stanu niewypłacalności, choć było ono nieuzasadnione kontekstem sytuacyjnym. 

PRZESŁANKA DOTYCHCZASOWEGO ZACHOWANIA DŁUŻNIKA

Sąd obligatoryjnie oddala wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej w razie zaistnienia którejś z pięciu przesłanek negatywnych dotyczących dziesięcioletniego okresu przed dniem zgłoszenia wniosku, tj.:

  1. jeżeli prowadzono już postępowanie upadłościowe (upadłość konsumencka) umorzone z innych przyczyn niż na wniosek dłużnika (mowa tu o przyczynach wskazanych w art. 49110 ust. 2–3 p.u.: niewskazanie lub niewydanie syndykowi majątku i niezbędnych dokumentów, niewykonywanie obowiązków ustawowych oraz ujawnienie się w trakcie postępowania upadłościowego okoliczności stanowiących podstawę oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości, jednak pod warunkiem że uchybienia lub ujawnione okoliczności mają znamiona istotności, a na przeszkodzie umorzeniu postępowania nie stoją względy słuszności lub humanitaryzmu),
  2. ustalony dla dłużnika plan spłaty wierzycieli uchylono w wyniku niewykonywania przez upadłego określonych w nim obowiązków. Dłużnik, który w poprzednim postępowaniu konsumenckim zachowywał się w sposób nierzetelny nie powinien zostać dopuszczony do ponownej ścieżki upadłościowej,
  3. dłużnik wbrew obowiązkowi nie złożył wniosku o ogłoszenie upadłości. Przesłanka ta dotyczy osób, które były w przeszłości przedsiębiorcami/wspólnikami osobowych spółek handlowych ponoszących odpowiedzialność za zobowiązania spółki bez ograniczenia całym swoim majątkiem lub osobami uprawnionymi do reprezentowania przedsiębiorców i nie spełniły ciążącego na nich obowiązku terminowego złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Cześć przedstawicieli doktryny przyjmuje, że bez znaczenia dla tej przesłanki oddalenia wniosku jest sytuacja, w której dłużnik, np. jako członek zarządu spółki kapitałowej nie złożył w przepisanym terminie (art. 21 ust. 2 p.u.) wniosku o ogłoszenie upadłości tej spółki. Celem regulacji przepisu art. 4914 ust. 2 pkt. 3 p.u. Osobiście się z nimi zgadzam. Należy jednak uwzględnić sytuacje, gdy członek zarządu ponosi odpowiedzialność za zobowiązania spółki z o.o. (art. 299 k.s.h. oraz 116 o.p.). 
  4. po czwarte, sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli w okresie dziesięciu lat przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości czynność prawna dłużnika została prawomocnie uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli (art. 4914 ust. 2 pkt 4 p.u.). Czynności dokonywane z pokrzywdzeniem wierzycieli zaskarżane są w trybie tzw. skargi pauliańskiej (art. 527 i n. k.c.). Ziszczeniem się komentowanej przesłanki będzie zarówno wydanie konstytutywnego wyroku w wyniku powództwa wierzyciela, wydanie wyroku na skutek zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek bezskutecznej czynności uzyskała szkodę majątkową, jak i zawarcie ugody w sprawie z powództwa opartego na treści art. 527 k.c.
  5. w stosunku do dłużnika prowadzono postępowanie upadłościowe, w którym umorzono całość lub część jego zobowiązań. W tym wypadku nie ma znaczenia ani typ postępowania, ani zakres umorzenia zobowiązań. Istotne jest, iż skutkiem postępowania było udzielenie dłużnikowi przez wierzycieli (umorzenie zobowiązań w układzie) lub przez sąd ulgi w wykonywaniu zobowiązań. W wypadku postępowania likwidacyjnego, będzie to miało miejsce, gdy sąd umorzył część niezaspokojonych zobowiązań w trybie art. 369 p.u. (wtedy okres 10-letni należy liczyć od uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu części zobowiązań) albo gdy wierzyciele w ramach układu wyrazili zgodę na umorzenie części zobowiązań dłużnika.

Wyżej wymienione przesłanki negatywne nie mają charakteru bezwzględnego. Za oddłużeniem konsumenta mogą więc przemawiać silne argumenty o charakterze społecznym, słusznościowym czy humanitarnym. Stąd też pomimo istnienia przesłanek wykluczających otwarcie postępowania upadłościowego, sąd może ogłosić upadłość, jeżeli jest to uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi, a w przypadku umorzenia zobowiązań w innym postępowaniu upadłościowym – również jeżeli dłużnik wykazywał się należytą starannością.  Użyte przez ustawodawcę wyrażenia słuszność, humanitaryzm i należyta staranność są pojęciami nieostrymi. O ile pierwsza konstrukcja, stanowiąc niewątpliwe nawiązania do zasad współżycia społecznego ma długą tradycję i jest przydatna dla nadania instytucji upadłości konsumenckiej potrzebnej elastyczności, o tyle względy humanitarne rodzą wiele wątpliwości co do interpretacji tej przesłanki egzoneracyjnej. Wydaje się, że względy humanitarne należy odczytywać w kontekście poszanowania godności człowieka. Ustawodawca uznał, że w określonych sytuacjach odmowa wszczęcia postępowania upadłościowego  może naruszać godność ludzką, czy też – mając na uwadze jednoznacznie oddłużeniowy cel upadłości konsumenckiej – iż wymaganie od dłużnika wykonania zobowiązań może być uznane za niegodne. Generalnie rzecz ujmując przesłankę humanitaryzmu można utożsamiać z przesłanką ubóstwa dłużnika. Innymi słowy ogłoszenie upadłości może być uzasadnione poziomem biedy mimo wystąpienia jeden z przesłanek negatywnych. Zasady słuszności mają o wiele szerszy zakres pojęciowy. Nie sposób tu wymienić wszystkich przypadków kiedy można powołać się na tę przesłankę. Najbardziej klarowanym przykładem jest sytuacja, gdy dłużnik był zarejestrowany jako przedsiębiorca, ale faktycznie działalności gospodarczej lub zawodowej nie prowadził. Mimo powstania zadłużenia w trakcie formalnego funkcjonowania jako przedsiębiorca i nie złożenia wniosku o upadłość “przedsiębiorczą” zasady słuszności winny przemawiać za umożliwieniem skorzystania z dobrodziejstwa instytucji upadłości konsumenckiej.

PRZESŁANKA FAŁSZYWYCH WYJAŚNIEŃ

Kolejną obligatoryjną przesłanką oddalenia wniosku jest nierzetelne zachowanie dłużnika na etapie postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości. Sąd oddali wniosek w wypadku niezgodności z prawdą bądź niezupełności danych wskazanych przez dłużnika. Dotyczy to wyłącznie treści wniosku o ogłoszenie upadłości i jego załączników. Sąd jednak ogłosi upadłość, gdy niezgodność lub niezupełność nie są istotne lub jeżeli jest to uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi. Powyższe przesłanki odstąpienia od oddalenia wniosku pozostają w stosunku alternatywy rozłącznej, a więc nie jest konieczne ich kumulatywne wystąpienie. Zatem jeżeli nawet niezgodność z prawdą danych podanych przez dłużnika jest istotna, ale zachodzą szczególne okoliczności przemawiające za oddłużeniem (np. choroba, brak jakichkolwiek widoków na przyszłość), sąd mimo uchybień ze strony dłużnika może ogłosić upadłość, nawet jeśli są one zawinione. Należy jednak wskazać, że sytuacja, gdy wniosek dłużnika – konsumenta nie obejmuje wszystkich elementów wskazanych w art. 4912 ust. 4 p.u. powinna być zakwalifikowana jako braki formalne. W takiej sytuacji sąd upadłościowy powinien wezwać dłużnika do uzupełnienia braków formalnych wniosków, ewentualnie wniosek zwrócić, gdy dłużnik jest  reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata, radcę prawnego czy doradcę restrukturyzacyjnego). Sąd jednak ogłosi upadłość, gdy niezgodność lub niezupełność danych podanych we wniosku nie jest istotna dla jego merytorycznej oceny lub jeżeli jest to uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.