ZGŁOSZENIE WIERZYTELNOŚCI

Postępowanie upadłościowe jest sądowym postępowaniem cywilnym, które służy dochodzeniu i zaspokojeniu wierzytelności istniejących w stosunku do upadłego dłużnika. Ogłoszenie upadłości dłużnika sprawia, że pojawiają się istotne modyfikacje ogólnych zasad dochodzenia roszczeń w stosunku do upadłego. 

Zgłoszenie sędziemu – komisarzowi wierzytelności osobistej  niezabezpieczonej rzeczowo jest obecnie w zasadzie jedyną drogą dochodzenia jej podczas postępowania upadłościowego[1].

Zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym jest formą dochodzenia roszczeń przed sądem, albowiem sędzia – komisarz ma prawa i obowiązki sądu. Ponadto postępowanie upadłościowe jest postępowaniem sądowym, a zgłoszenie wierzytelności przez zainteresowanego, a zarazem uprawnionego wierzyciela jest, co do zasady, podstawą do uzyskania przez niego ochrony prawnej w tym postępowaniu.    Wierzyciel, który wierzytelności nie zgłosi, nie uczestniczy we właściwym postępowaniu upadłościowym na dalszych jego etapach. To oznacza, że nie bierze także udziału w podziale funduszów masy upadłości, rozumianym jako zespół czynności (postępowanie) mających na celu rozdzielenie funduszów tej masy pochodzących z likwidacji majątku masy upadłości pomiędzy uprawnionych wierzycieli (wypłacenie im sum pieniężnych) lub złożenie ich do depozytu sądowego, zgodnie z przygotowanym w tym celu planem podziału[2]. Niezgłoszenie wierzytelności osobistej (tj. niezabezpieczonej rzeczowo) nie powoduje wygaśnięcia zobowiązania. Fakt ten pozbawia wierzyciela możliwości poszukiwania zaspokojenia z środków masy upadłości upadłego podmiotu. Jednakże gdy tym upadłym podmiotem jest osoba prawna bądź inna jednostka organizacyjna to ich wierzyciel osobisty po zakończeniu postępowania upadłościowego z reguły nie będzie mógł zrealizować przysługującej mu wierzytelności. Albowiem osoby prawne oraz inne jednostki organizacyjne po ukończeniu dotyczącego ich postępowania upadłościowego z reguły tracą swój byt prawny[3].

Zgłoszeniu w postępowaniu upadłościowym podlegają wierzytelności, które mają wartość majątkową, istnieją w chwili ogłoszenia upadłości oraz podlegają zaspokojeniu z majątku objętego masą upadłości.

Zgłoszeniu podlegają zarówno wierzytelności pieniężne jak i niepieniężne.  Wierzytelność niepieniężna musi mieć charakter majątkowy oraz w momencie zgłoszenia musi być wyrażona w pieniądzu. Zgodnie z przepisem art. 91 ust. 2 p.u. zobowiązania majątkowe niepieniężne zmieniają się z dniem ogłoszenia upadłości na zobowiązania pieniężne i z tym dniem stają się płatne, chociażby termin ich wykonania jeszcze nie nastąpił. W istocie rzeczy zgłoszeniu i umieszczeniu na liście wierzytelności podlega zatem nie wierzytelność niepieniężna, lecz wierzytelność pieniężna, która powstała w wyniku przekształcenia się zobowiązania majątkowego niepieniężnego w zobowiązanie pieniężne.

Pomimo nie zgłoszenia wierzytelności do masy upadłości określone kategorie wierzycieli uzyskają zaspokojenie w ramach postępowania podziałowego.

Nie podlegają zgłoszeniu do sędziego – komisarza wierzytelności osobiste upadłego (nie mają one bowiem majątkowego charakteru)[4], wierzytelności istniejące w stosunku do upadłego, które odnoszą się do jego majątku nieobjętego masą upadłości, wierzytelności powstałe po ogłoszeniu upadłości, których lustrzanym odbiciem są zobowiązania (długi) masy upadłości  (np. wierzytelności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia masy upadłości, wierzytelności z umów przyjętych przez syndyka do wykonania czy wierzytelności z czynności syndyka). Nie podlegają także zgłoszeniu do masy przyszłe (czyli jeszcze nieistniejące) wierzytelności poręczycieli czy współdłużników upadłego[5], wierzytelności alimentacyjne obejmujące alimenty należne od upadłego za czas po ogłoszeniu upadłości oraz wierzytelności przysługujące  w stosunku do upadłego, dotyczące jednak majątku nieobjętego masą upadłości lub dotyczące jego stosunków osobistych[6]. Od obligatoryjnego zgłoszenia wierzytelności do masy upadłości zwolnieni są natomiast ci wierzyciele osobiści upadłego, których wierzytelności są zabezpieczone rzeczowo, czyli: hipoteką, hipoteką morską, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub inne wpisem w księdze wieczystej lub rejestrze, okrętowym (art. 236 ust. 2 p.u.). Jeżeli wierzyciel nie zgłosi tych wierzytelności, będą one umieszczone na liście wierzytelności z urzędu[7]. W literaturze wyrażono pogląd zgodnie z którym wierzytelność osobista korzystająca dodatkowo z zabezpieczenia rzeczowego, która nie została zgłoszona do masy upadłości, nie powinna być zaspokajana w podziale funduszów masy upadłości[8]. To stanowisko wydaje się, że jest za daleko idące. Zgodnie z przepisem art. 77 u.k.w.h. przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie narusza uprawnienia wierzyciela hipotecznego do uzyskania zaspokojenia z nieruchomości obciążonej. Przepisu tego nie stosuje się do roszczeń o świadczenia uboczne. Do chwili upływu terminu przedawnienia wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie wierzyciel może zatem żądać całej jej zapłaty wraz z odsetkami. Z chwilą jej przedawnienia wierzyciel może żądać zapłaty tylko wartości nominalnej. Podobnie kształtuje się odpowiedzialność dłużnika z tytułu wierzytelności zabezpieczonej zastawem według przepisów prawa cywilnego. Zgodnie z art. 317 k.c. przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej zastawem nie narusza uprawnienia zastawnika (tj. wierzyciela) do uzyskania zaspokojenia z rzeczy obciążonej. Reguła ta dotyczy jednak wyłącznie roszczenia głównego, względnie roszczenia odszkodowawczego, które powstało w wyniku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Jeżeli zaś chodzi o roszczenie o odsetki lub inne świadczenia uboczne, to zastawca może się uchylić od jego zaspokojenia na ogólnych zasadach[9]. Umieszczenie wierzytelności rzeczowej na liście wierzytelności nie implikuje automatycznie jej uznania, a co za tym idzie nie oznacza to, że wierzyciel któremu przysługuje taka wierzytelność będzie ostatecznie uczestniczył w podziale funduszów masy upadłości. Zgłoszenie wierzytelności jest niewątpliwie czynnością, której podjęcie przerywa bieg przedawnienia roszczenia majątkowego. Wierzytelność osobista zabezpieczona rzeczowo na skutek braku zgłoszenia może zatem się przedawnić. W konsekwencji syndyk będzie mógł odmówić uznania powyższej wierzytelności na liście z powołaniem się na jej przedawnienie. Tym samym wierzyciel osobisty upadłego zabezpieczony rzeczowo na jego majątku zostanie pozbawiony możliwości uzyskania zaspokojenia w ramach ogólnych funduszów masy upadłości. Jeśli chodzi zaś zaspokojenie takiej wierzytelności w ramach podziału sumy uzyskanej z likwidacji obciążonego przedmiotu to brak zgłoszenia takiej wierzytelności może prowadzić do ograniczenia zakresu zaspokojenia do wartości nominalnej zabezpieczonej wierzytelności albowiem roszczenie o świadczenia uboczne może ulec przedawnieniu[10]. Z tego też powodu interes w zgłoszeniu wierzytelności do masy upadłości może mieć ten wierzyciel któremu przysługuje  wierzytelność o wyłącznie realnym charakterze. Przepis art. 236 ust. 2 p.u. stosuje się bowiem odpowiednio do wierzytelności zabezpieczonych hipoteką, zastawem lub zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym, hipoteką morską na rzeczach wchodzących w skład masy upadłości, jeżeli upadły nie jest dłużnikiem osobistym, a wierzyciel chce w postępowaniu upadłościowym dochodzić swoich roszczeń z przedmiotu zabezpieczenia (art. 236 ust. 3 p.u.). Sformułowanie „wierzyciel chce” zdaje się sugerować, że to do wierzyciela wyłącznie rzeczowego zależy czy będzie on uczestniczył we właściwym postępowaniu upadłościowym i poszukiwał w tym postępowaniu zaspokojenia swojej wierzytelności z przedmiotu zabezpieczenia. W judykaturze wyrażono jednak wydaje się słuszny pogląd, że użycie wyrażenia „wierzyciel chce” oznacza przyznanie wierzycielowi rzeczowemu uprawnienia do zgłoszenia swojej wierzytelności do masy upadłości. Dbając o swój interes wierzyciel rzeczowy może być zainteresowany zgłoszeniem swojej wierzytelności, mimo że powinna być ona umieszczona ostatecznie na liście wierzytelności z urzędu. Interes ten może polegać na wspomnianym już uniknięciu konsekwencji przedawnienia wierzytelności rzeczowej jak i na zagwarantowaniu, ze wierzytelność znajdzie się na liście. W praktyce nie jest bowiem wykluczone naruszenie obowiązku zamieszczenia na liście wierzytelności z urzędu wierzytelności wyłącznie rzeczowej, a należy mieć na względzie, że sprzedaż dokonana w postępowaniu upadłościowym ma skutki sprzedaży egzekucyjnej. Gdyby zatem wierzyciel, któremu przysługuje wierzytelność rzeczowa nie zgłosił jednak swojej wierzytelności sędziemu – komisarzowi to powinna ona być umieszczona na liście wierzytelności z urzędu[11]. Niezgłoszenie wierzytelności przez wierzyciela wyłączenie rzeczowego nie pozbawia go tym samym możliwości zaspokojenia z przedmiotu zabezpieczenia w ramach podziału sum uzyskanych z likwidacji przedmiotów obciążonych rzeczowo, pomniejszonych o koszty likwidacji danego przedmiotu oraz określoną część kosztów postępowania upadłościowego.

Uwagi dotyczące zgłoszenia w postępowaniu upadłościowym wierzytelności zabezpieczonych hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym oraz hipoteką morską należy odnieść do wierzytelności zabezpieczonych w drodze powierniczych czynności prawnych (przewłaszczenia na zabezpieczenie, cesji wierzytelności dla zabezpieczenia, indosu powierniczego, czy przeniesienia innego prawa na wierzyciela). Zgodnie z przepisem art. 701 zd. 2 p.u. do wierzytelności zabezpieczonych przeniesieniem na wierzyciela rzeczy, wierzytelności i innych praw stosuje się odpowiednio przepisy p.u. dotyczące zastawu i wierzytelności zabezpieczonych zastawem. W konsekwencji kwota uzyskana ze sprzedaży przedmiotu zabezpieczenia podlega podziałowi zgodnie z przepisami o podziale sumy uzyskanej ze sprzedaży przedmiotu zastawu, czyli według zasad przewidzianych przez realizacji prawa odrębności (art. 336, 345 p.u.)[12]. Powyższy sposób postępowania nie ma jednak zastosowania w przypadku przewłaszczonej na zabezpieczenie nieruchomości. Przepis art. 70p.u. odsyła do odpowiedniego stosowania przepisów o zastawie co wyklucza jego stosowanie do przewłaszczenia na zabezpieczenie nieruchomości. W konsekwencji syndyk nie ma prawa sprzedać przewłaszczonej nieruchomości w ramach likwidacji masy upadłości. Gdyby ten przepis miał  dotyczyć takiego przewłaszczenia to powinno znaleźć się w nim odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów o hipotece. Zaspokojenia wierzyciela z przewłaszczonej na zabezpieczenie nieruchomości odbywa się zatem zgodnie z umową przewłaszczenia i wymaga uprzedniego wyłączenia nieruchomości z masy. Jeżeli jednak upadły odpowiada osobiście za zabezpieczoną w drodze przewłaszczenia nieruchomości wierzytelność, wierzytelność ta podlega zgłoszeniu na listę wierzytelności, a fakt istnienia zabezpieczenia powinien być w zgłoszeniu ujawniony[13].

Nie wymagają także zgłoszenia należności ze stosunku pracy oraz należności Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych o zwrot z masy upadłości świadczeń funduszu wypłaconych pracownikom upadłego (art. 237 oraz 238 ust. 1 p.u.). Należności z powyższych tytułów syndyk umieszcza na liście wierzytelności z urzędu. Od 1 stycznia 2016 roku do wierzytelności Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego przepisy dotyczące wierzytelności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mają odpowiednie zastosowanie (art. 238 ust. 2 p.u.).

Od zgłoszenia wierzytelności należy odróżnić zgłoszenie sędziemu – komisarzowi ograniczonych praw rzeczowych oraz praw i roszczeń osobistych ciążących na wchodzącej w skład masy upadłości nieruchomości, w tym także nieruchomości będącej składnikiem przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części, sprzedawanych jako kompleks dóbr. Przedmiotowe prawa wymagają zgłoszenia tylko wtedy, gdy nie są ujawnione w księdze wieczystej. Brak ich zgłoszenia w terminie ustalonym w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości sprawia, że uprawniony traci prawo do powoływania się na nie w postępowaniu upadłościowym.

Termin do zgłoszenia wierzytelności wyznaczany jest w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości i wynosi trzydzieści dni od obwieszczenia o upadłości w Rejestrze (do 1.2.2018 r. w Monitorze Sądowym i Gospodarczym). Zgłoszenia wierzytelności winny być adresowane do sędziego – komisarza. Pismo zawierające zgłoszenie wierzytelności powinno być sporządzone przy zachowaniu ogólnych wymagań właściwych dla każdego pisma procesowego w postępowaniu cywilnym tj. powinno ono spełniać wymagania przewidziane przez przepisy art. 126 i nast. k.p.c. w zw. z art. 229 p.u. Ponadto zgłoszenie wierzytelności powinno odpowiadać wymaganiom określonym w art. 239 i 240 p.u.

[1] S. GurgulPrawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, s. 551.

[2] S. Cieślak, Podział funduszów masy upadłości, Warszawa 2000, s. 14.

[3] S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, s. 551.

[4] A. Jakubecki, [w:] Prawo restrukturyzacyjne i upadłościowe. System Prawa Handlowego. Tom 6 pod red. A. Hrycaj, A. Jakubeckiego, A. Witosza, Warszawa 2016, s. 988

[5] Jeśli chodzi natomiast o wierzytelności warunkowe to tylko wierzytelności pod warunkiem rozwiązującym są wierzytelnościami istniejącymi w chwili ogłoszenia upadłości, o ile do tego momentu warunek nie ziścił się.. Natomiast wierzytelność pod warunkiem zawieszającym jest wierzytelnością przyszłą, gdyż nie istnieje ona w chwili ogłoszenia upadłości dłużnik. Z przepisu art. 245 ust. 1 pkt. 6 p.u. wynika, że każda wierzytelność warunkowa może podlegać zgłoszeniu do masy upadłości. Zgodnie zaś z przepisem art. 356 ust. 2 p.u. sumę wydzieloną na zaspokojenie wierzytelności, której zależy od  warunku zawieszającego, w tym wierzytelności, o których mowa w art. 248 ust. 2 p.u., wydaje się wierzycielowi, jeżeli udowodni, że warunek się ziścił, w przeciwnym razie sumę tę składa się do depozytu sądowego, zob. A. Jakubecki, [w:] System, s. 993; Odmiennie co do kwestii czy wierzytelność pod warunkiem zawieszającym jest wierzytelnością przyszłą: M. Allerhand, Prawo upadłościowe. Prawo układowe. Komentarz, s. 391.

[6] S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, s. 551

[7] Zgłoszenie wierzytelności zabezpieczonej rzeczowo najczęściej będzie miało na celu przerwanie biegu jej przedawnienia.

[8] S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz, s. 560.; A. Jakubecki, [w:] System, s. 998 oraz tenże, [w:] F. Zedler, A. Jakubecki, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, s. 518.

[9] Odnośnie zastawu rejestrowego to ustawa z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów nie wprowadza szczególnej regulacji dotyczącej przedawnienia tak zabezpieczonych wierzytelności. Można zatem domniemywać, że powinny się one przedawniać z upływem właściwych dla nich terminów przedawnienia. Wskazać jednak należy na art. 1 ust. 2 tej ustawy, który stanowi, że “w sprawach nie uregulowanych w niniejszej ustawie do zastawu rejestrowego stosuje się przepisy kodeksu cywilnego”. Brak regulacji problematyki przedawnienia nakazuje stosować art. 317 k.c. Jeśli chodzi zaś o zastaw skarbowy to zgodnie z art. 70 § 8 o.p. zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym nie ulegają przedawnieniu, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu.

[10] Z art. 92 ust. 2 p.u. wynika, że odsetki od wierzytelności zabezpieczonych hipoteką, wpisem w rejestrze, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym albo hipoteką morską są należne także za okres po dniu ogłoszenia upadłości. Mogą być one zaspokojone, ale nie z ogólnych funduszów masy, a jedynie z przedmiotu zabezpieczenia. Odsetek tych nie uwzględnia się na liście wierzytelności a jedynie w odrębnym planie podziału sum uzyskanych ze sprzedaży przedmiotu zabezpieczenia. Odsetki od wierzytelności zabezpieczonej rzeczowo podlegają zaspokojeniu z masy upadłości za okres aż do dnia sprzedaży przedmiotu zabezpieczenia, zob. W. Danielak, B. Sierakowski, Odsetki w postępowaniu upadłościowym. Monitor Prawa Bankowego 2014 nr 10 s. 116.

[11]; Tak: SN w uchwale z dnia 23 października 2007 r. III CZP 91/2007,  OSNC 2008 nr 11, poz. 124; Odmiennie: S. Gurgul, Prawo upadłościowe. Prawo restrukturyzacyjne. Komentarz., s. 536 oraz. A. Jakubecki, [w:] F. Zedler, A. Jakubecki, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, s. 518.

[12] A. Jakubecki, [w:] System, s. 1001

[13] Ibid.