ODDŁUŻENIE UPADŁEGO PRZEDSIĘBIORCY – OSOBY FIZYCZNEJ

Art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (tj. z dnia 7 grudnia 2016 r., Dz.U. z 2016 r. poz. 2171, dalej: p.u.)

Ustawa reguluje:

1) zasady wspólnego dochodzenia roszczeń wierzycieli od niewypłacalnych dłużników będących przedsiębiorcami;
2) zasady dochodzenia roszczeń od niewypłacalnych dłużników będących osobami fizycznymi nieprowadzącymi działalności gospodarczej;
3) skutki ogłoszenia upadłości;

4) zasady umarzania zobowiązań upadłego będącego osobą fizyczną.

Przepis art. 1 p.u. określa przedmiotowy i podmiotowy zakres stosowania ustawy upadłościowej.

Prawo i postępowanie upadłościowe odnosi się do:
2) dłużników będących osobami fizycznymi nieprowadzącymi działalności gospodarczej,
3) innych podmiotów określonych w ustawie (osoby, co do których prowadzi się postępowanie w sprawie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej – art. 373 i n. p.u.).

Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 4 p.u. prawo upadłościowe reguluje również zasady umarzania zobowiązań upadłego będącego osobą fizyczną.

Nie przeprowadza się oddłużenia innych upadłych niż osoby fizyczne, np. osób prawnych czy jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnych, a wyposażonych w zdolność prawną. Ponieważ zakończenie postępowania upadłościowego prowadzi – z zasady – do utraty bytu prawnego tych osób, oddłużenie nie jest potrzebne.

Art. 369 p.u.

1. W terminie trzydziestu dni od dnia obwieszczenia postanowienia o zakończeniu postępowania upadłościowego upadły będący osobą fizyczną może złożyć wniosek o ustalenie planu spłaty wierzycieli i umorzenie pozostałej części zobowiązań, które nie zostały zaspokojone w postępowaniu upadłościowym.
2. Sąd oddala wniosek, o którym mowa w ust. 1, jeżeli upadły doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa.
3. Sąd oddala wniosek, o którym mowa w ust. 1, jeżeli:
1) materiał zebrany w sprawie daje podstawę do stwierdzenia, że zachodzą okoliczności stanowiące podstawę do pozbawienia upadłego prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek lub w ramach spółki cywilnej oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, członka komisji rewizyjnej, reprezentanta lub pełnomocnika osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą w zakresie tej działalności, spółki handlowej, przedsiębiorstwa państwowego, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszenia lub
2) upadły nie wykonywał rzetelnie obowiązków nałożonych na niego w postępowaniu upadłościowym, lub
3) w okresie dziesięciu lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w stosunku do upadłego prowadzono postępowanie upadłościowe, w którym umorzono całość lub część jego zobowiązań, chyba że do niewypłacalności upadłego lub zwiększenia jej stopnia doszło pomimo dochowania przez upadłego należytej staranności, lub
4) w okresie dziesięciu lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości ustalony dla upadłego plan spłaty wierzycieli został uchylony na podstawie art. 370e ust. 1 lub 2 albo art. 49120, lub
5) w okresie dziesięciu lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości czynność prawna upadłego została prawomocnie uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli
– chyba że umorzenie pozostałej części zobowiązań upadłego jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.
Oddłużenia nie przeprowadza się z urzędu, ale wyłącznie na wniosek. W terminie 30 dni od dnia obwieszczenia postanowienia o zakończeniu postępowania upadłościowego upadły będący osobą fizyczną może złożyć wniosek o ustalenie planu spłaty wierzycieli i umorzenie pozostałej części zobowiązań, które nie zostały zaspokojone w postępowaniu upadłościowym. 
Umorzenie zobowiązań wymaga ustalenia jednoczesnego występowania zespołu przesłanek wskazujących, że niewypłacalność była niezawiniona, a postępowanie upadłego prawidłowe. Sąd bowiem jest zobligowany oddalić wniosek, gdy upadły doprowadził do swojej niewypłacalności lub istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa. Przepis ten jest odpowiednikiem art. 4914 ust. 1 p.u. odnośnie upadłości konsumenckiej i ma brzmienie identyczne.
Sąd oddali wniosek o umorzenie zobowiązań, gdy zachodzą przesłanki dające podstawę do orzeczenia wobec dłużnika pozbawienia prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek lub w ramach spółki cywilnej oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, członka komisji rewizyjnej, reprezentanta lub pełnomocnika osoby fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą w zakresie tej działalności, spółki handlowej, przedsiębiorstwa państwowego, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszenia (art. 373ust. 1 p.u.) – czyli gdy z akt postępowania upadłościowego wynika, że upadły przedsiębiorca:
1) złożył wniosek o ogłoszenie upadłości bez zachowania terminu 30 dni od chwili powstania stanu niewypłacalności;
2) faktycznie zarządzając przedsiębiorstwem dłużnika, istotnie przyczynił się do niezłożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w ustawowym terminie;
3) nie wykonywał obowiązków nałożonych na niego w postępowaniu upadłościowym;
4) nie wydał i nie wskazał syndykowi majątku, ksiąg rachunkowych, korespondencji i innych dokumentów, w tym danych w postaci elektronicznej;
5) ukrywał, niszczył lub obciążał majątek wchodzący w skład masy upadłości po ogłoszeniu upadłości.
Wniosek o umorzenie niezaspokojonych zobowiązań i ustalenie planu spłat podlega oddaleniu także w razie zaistnienia którejś z trzech przesłanek negatywnych dotyczących dziesięcioletniego okresu przed dniem zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, po przeprowadzeniu której złożono wniosek o ustalenie planu spłat.
1) Sąd upadłościowy oddala wniosek o oddłużenie, jeżeli w okresie 10 lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w stosunku do upadłego prowadzono postępowanie upadłościowe, w którym umorzono całość lub część jego zobowiązań, chyba że do niewypłacalności upadłego lub zwiększenia jej stopnia doszło pomimo dochowania przez upadłego należytej staranności. Sąd może uwzględnić wniosek o oddłużenie, jeżeli umorzenie pozostałej części zobowiązań upadłego jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi. W tym wypadku nie ma znaczenia ani typ postępowania (upadłość konsumencka czy upadłość przedsiębiorców), ani zakres umorzenia zobowiązań. Istotne jest, że skutkiem postępowania było udzielenie dłużnikowi przez wierzycieli (umorzenie zobowiązań w układzie według przepisów ustawy prawo upadłościowe i naprawcze z lat 2003–2014) lub przez sąd ulgi w wykonywaniu zobowiązań. W wypadku postępowania upadłościowego w opcji likwidacyjnej, będzie to miało miejsce, gdy sąd umorzył część niezaspokojonych zobowiązań w trybie art. 369 p.u. (wtedy okres 10-letni należy liczyć od uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu części zobowiązań), ewentualnie gdy zawarto układ w postępowaniu upadłościowym, toczącym się według przepisów rozporządzenia Prawo o postępowaniu układowym z 1934 r. (wtedy należy liczyć ten okres od uprawomocnienia się postanowienia o zatwierdzeniu układu). Natomiast w wypadku postępowania upadłościowego z możliwością zawarcia układu okres 10-letni należy liczyć od uprawomocnienia się postanowienia o zakończeniu postępowania;
2) Sąd upadłościowy oddala wniosek o oddłużenie, jeżeli w okresie 10 lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości ustalony dla upadłego plan spłaty wierzycieli został uchylony na podstawie art. 370e ust. 1 lub 2 (plan spłaty w upadłości przedsiębiorcy) albo art. 49120 p.u. (plan spłaty w upadłości konsumenckiej). W takich przypadkach upadły nie daje rękojmi należytego wykonania planu spłaty. Sąd może uwzględnić wniosek o oddłużenie, jeżeli umorzenie pozostałej części zobowiązań upadłego jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi,
3) Sąd upadłościowy oddala wniosek o oddłużenie, jeżeli w okresie 10 lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości czynność prawna upadłego została prawomocnie uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli. Sąd może uwzględnić wniosek o oddłużenie, jeżeli umorzenie pozostałej części zobowiązań upadłego jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi.

Art. 370a p.u.

1. W postanowieniu o ustaleniu planu spłaty wierzycieli sąd określa, w jakim zakresie i w jakim czasie, nie dłuższym niż trzydzieści sześć miesięcy, upadły jest obowiązany spłacać zobowiązania uznane na liście wierzytelności a niewykonane w toku postępowania upadłościowego na podstawie planów podziału oraz jaka część zobowiązań upadłego powstałych przed dniem ogłoszenia upadłości zostanie umorzona po wykonaniu planu spłaty wierzycieli.

2. Zobowiązania powstałe po ogłoszeniu upadłości i niewykonane w toku postępowania uwzględnia się w planie spłaty wierzycieli w pełnej wysokości, przy czym ich spłata może być rozłożona na raty na czas nie dłuższy niż przewidziany na wykonanie planu spłaty wierzycieli.

3. Sąd nie jest związany stanowiskiem upadłego co do treści planu spłaty wierzycieli. Ustalając plan spłaty wierzycieli, sąd bierze pod uwagę możliwości zarobkowe upadłego, konieczność utrzymania upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu, w tym ich potrzeby mieszkaniowe, wysokość niezaspokojonych wierzytelności i realność ich zaspokojenia w przyszłości.

4. Postanowienie sądu o ustaleniu planu spłaty wierzycieli obwieszcza się. Na postanowienie sądu w przedmiocie ustalenia planu spłaty przysługuje zażalenie.

5. Ustalenie planu spłaty wierzycieli nie narusza praw wierzyciela wobec poręczyciela upadłego oraz współdłużnika upadłego ani praw wynikających z hipoteki, zastawu, zastawu rejestrowego, zastawu skarbowego lub hipoteki morskiej, jeżeli były one ustanowione na mieniu osoby trzeciej. Ustalenie planu spłaty wierzycieli i umorzenie zobowiązań upadłego jest skuteczne również w stosunkach między upadłym, a poręczycielem, gwarantem i współdłużnikiem upadłego.

 

W postanowieniu o ustaleniu planu spłaty wierzycieli sąd upadłościowy określa:
1) po pierwsze, w jakim zakresie i w jakim czasie, nie dłuższym niż 36 miesięcy, upadły jest obowiązany spłacać zobowiązania uznane na liście wierzytelności, a niewykonane w toku postępowania upadłościowego na podstawie planów podziału (tzw. zobowiązania upadłego);
2) po drugie, jaka część zobowiązań upadłego powstałych przed dniem ogłoszenia upadłości zostanie umorzona po wykonaniu planu spłaty wierzycieli.
Art. 370c p.u.
1. W okresie wykonywania planu spłaty wierzycieli niedopuszczalne jest wszczęcie postępowania egzekucyjnego dotyczącego wierzytelności powstałych przed ogłoszeniem upadłości, z wyjątkiem wierzytelności wynikających z zobowiązań, o których mowa w art. 370f ust. 2, oraz wierzytelności, których upadły nie ujawnił, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu.
2. W okresie wykonywania planu spłaty wierzycieli upadły nie może dokonywać czynności prawnych, które mogłyby pogorszyć jego zdolność do wykonania planu spłaty wierzycieli.
3. W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd na wniosek upadłego może wyrazić zgodę na dokonanie albo zatwierdzić dokonanie czynności prawnej, o której mowa w ust. 2.
4. Upadły jest obowiązany składać sądowi corocznie do końca kwietnia sprawozdanie z wykonania planu spłaty wierzycieli za poprzedni rok kalendarzowy, w którym wykazuje osiągnięte przychody, spłacone kwoty oraz nabyte składniki majątkowe o wartości przekraczającej przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw bez wypłat nagród z zysku w trzecim kwartale roku poprzedniego, ogłoszone przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego. Do sprawozdania upadły dołącza kopię rocznego zeznania podatkowego.

Zakaz wszczęcia egzekucji. W okresie wykonywania planu spłaty wierzycieli niedopuszczalne jest wszczęcie postępowania egzekucyjnego dotyczącego wierzytelności powstałych przed ogłoszeniem upadłości, z wyjątkiem:

1) wierzytelności o charakterze alimentacyjnym;
2) wierzytelności wynikające z rent z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci;
3) należności z tytułu kar grzywny orzeczonych przez sąd;
4) należności z tytułu wykonania obowiązku naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę;
5) należności z tytułu nawiązki lub świadczenia pieniężnego orzeczonych przez sąd jako środek karny lub środek związany z poddaniem sprawcy próbie;
6) należności z tytułu obowiązku naprawienia szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem oraz zobowiązania;
7) wierzytelności, których upadły umyślnie nie ujawnił, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu upadłościowym.
Art. 370d p.u.
1. Jeżeli upadły nie może wywiązać się z obowiązków określonych w planie spłaty wierzycieli, sąd na jego wniosek po wysłuchaniu wierzycieli może zmienić plan spłaty wierzycieli. Sąd może przedłużyć termin spłaty zobowiązań na dalszy okres nieprzekraczający osiemnastu miesięcy. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie, a na postanowienie sądu drugiej instancji – skarga kasacyjna.
2. W przypadku istotnej poprawy sytuacji majątkowej upadłego w okresie wykonywania planu spłaty wierzycieli wynikającej z innych przyczyn niż zwiększenie się wynagrodzenia za pracę lub dochodów uzyskiwanych z osobiście wykonywanej przez upadłego działalności zarobkowej wierzyciel oraz upadły mogą wystąpić z wnioskiem o zmianę planu spłaty wierzycieli. O zmianie planu spłaty wierzycieli sąd orzeka po wysłuchaniu upadłego i wierzycieli objętych planem spłaty. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie.
3. Do wierzycieli, których wierzytelności powstałe przed zakończeniem postępowania upadłościowego zostały po ustaleniu planu spłaty wierzycieli stwierdzone prawomocnym orzeczeniem, ugodą zawartą przed sądem lub ostateczną decyzją, przepis ust. 2 stosuje się odpowiednio.
Plan spłaty wierzycieli może być zmieniony przez sąd zawsze wtedy, gdy upadły nie może wywiązać się z obowiązków określonych w planie spłaty. Chodzi tu o niemożność obiektywną czyli spowodowaną okolicznościami o charakterze obiektywnym: utrata pracy, utrata możliwości zarobkowania, pogorszenie stanu zdrowia itp. Nawet w wypadku pojawienia się trwałej i niezależnej od upadłego niemożliwości wywiązania się z obowiązków określonych w planie spłaty wierzycieli, sąd (w odróżnieniu od upadłości konsumenckiej – art. 49119 ust. 2 p.u.) nie ma możliwości uchylenia planu spłat i umorzenia zobowiązań.
W okresie wykonywania planu spłaty sytuacja majątkowa upadłego może ulec znacznej poprawie. Ponieważ plan spłaty powinien spełniać zarówno funkcje windykacyjne, jak i wychowawcze, to zasadne jest, aby również w takim wypadku mogło dojść do zmiany planu spłaty na korzyść wierzycieli objętych tym planem. Z wnioskiem o zmianę planu spłaty na korzyść wierzycieli może wystąpić każdy z wierzycieli, jak i sam upadły. Przy czym z wnioskiem może wystąpić każdy z wierzycieli objętych planem spłaty. Wniosek może złożyć wierzyciel, którego wierzytelność powstała przed ustaleniem planu spłaty, a która to wierzytelność została stwierdzona po jego ustaleniu prawomocnym orzeczeniem sądu lub ostateczną decyzją administracyjną.
Art. 370e p.u.
1. W przypadku niewykonywania przez upadłego obowiązków ustalonych w planie spłaty wierzycieli sąd z urzędu albo na wniosek wierzyciela uchyla plan spłaty wierzycieli po wysłuchaniu upadłego i wierzycieli objętych planem spłaty, chyba że uchybienie obowiązkom jest nieznaczne lub umorzenie pozostałej części zobowiązań upadłego jest uzasadnione względami słuszności lub względami humanitarnymi. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie.
2. Przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio, jeżeli upadły:
1) nie złożył w terminie sprawozdania z wykonania planu spłaty wierzycieli zgodnie z art. 370c ust. 4;
2) w sprawozdaniu z wykonania planu spłaty wierzycieli zataił osiągnięte przychody lub nabyte składniki majątkowe, o których mowa w art. 370c ust. 4;
3) dokonał czynności prawnej, o której mowa w art. 370c ust. 2, bez zgody sądu albo czynność ta nie została przez sąd zatwierdzona;
4) ukrywał majątek lub czynność prawna upadłego została prawomocnie uznana za dokonaną z pokrzywdzeniem wierzycieli.
3. W przypadku uchylenia planu spłaty zobowiązania upadłego nie podlegają umorzeniu.
Przesłanką dla uchylenia planu spłaty jest niewykonywanie przez upadłego obowiązków ustalonych w planie spłaty wierzycieli. Jest to, z istoty rzeczy, główna i podstawowa przesłanka uzasadniająca uchylenie planu spłaty. Niewykonywanie obowiązków ustalonych w planie spłaty może przybrać postać niewykonywania tych obowiązków w ogóle albo postać wykonywania tych obowiązków w sposób nienależyty: np. poprzez płatności niepełne albo spóźnione. Naruszenie obowiązków wynikających z planu spłaty może polegać na wybiórczym zaspokajaniu wierzycieli.

Art. 370f p.u.

1. Po wykonaniu przez upadłego obowiązków określonych w planie spłaty wierzycieli sąd wydaje postanowienie o stwierdzeniu wykonania planu spłaty i umorzeniu zobowiązań upadłego powstałych przed dniem ogłoszenia upadłości i niezaspokojonych w wyniku wykonania planu spłaty wierzycieli.

2. Nie podlegają umorzeniu zobowiązania o charakterze alimentacyjnym, zobowiązania wynikające z rent z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci, zobowiązania do zapłaty kar grzywny orzeczonych przez sąd, a także do wykonania obowiązku naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, zobowiązania do zapłaty nawiązki lub świadczenia pieniężnego orzeczonych przez sąd jako środek karny lub środek związany z poddaniem sprawcy próbie, jak również zobowiązania do naprawienia szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem oraz zobowiązania, których upadły umyślnie nie ujawnił, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu.

3. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie.

4. Po wydaniu postanowienia, o którym mowa w ust. 1, niedopuszczalne jest wszczęcie postępowania egzekucyjnego dotyczącego wierzytelności powstałej przed ogłoszeniem upadłości, z wyjątkiem wierzytelności, wynikających z zobowiązań, o których mowa w ust. 2.